भाऊ माझं चुकलं

भाऊ माझं चुकलं

-डॉ.अविनाश भोंडवे

'चुकीच्या औषधाने रुग्णाचा मृत्यू'

'चुकीच्या शस्त्रक्रियेने रुग्ण दगावला'

'चुकीच्या इंजेक्शनमुळे पाच पेशंट्स अत्यवस्थ'

अशा अर्थाच्या बातम्या आपण वर्तमानपत्रात '२४ X ७ X ३६५'दा वाचत असतो. अशा बातम्या सांगताना टेलिव्हिजनच्या काही वाहिन्यांवर तर डॉक्टरांवर स्वैर मुक्ताफळं उधळताना, त्यातल्या वृत्तनिवेदकाच्या जिभेवर हुताशनी पौर्णिमा उन्मुक्तपणे ऱ्होंबा-सोम्बा नृत्य करत असते.

वर्तमानपत्रे आणि मिडियाला अभिप्रेत असलेली चुकीची औषधे, चुकीची ऑपरेशन्स यातला तथ्यांश लक्षात घेतला, तर त्यांना औषधे देताना, प्रोसीजर करताना झालेल्या चुका अभिप्रेत असाव्यात असं लक्षात येतं. पण बातम्यांमध्ये पिवळे-लाल रंग भरून टीआरपी वाढवण्याच्या हव्यासापोटी हे शब्द जाणूनबुजून पुन्हा पुन्हा वापरले जातात, हेसुध्दा लपून राहत नाही.

तसं पाहिला गेलं तर, वैद्यकशास्त्र हे अबोध आणि अपूर्ण शास्त्र आहे.यात २+२=४, असे उत्तर अनेकदा येताच नाही. 'एव्हिडन्स बेस्ड मेडिसिन;चा कितीही उदोउदो केला, तरी अनेक गोष्टी या ठोकताळ्यांवर आणि पूर्वानुभवावर आधारित असतात. त्यामुळे प्रत्येक डॉक्टरांच्या आयुष्यात लहानमोठ्या चुका अधूनमधून घडतच असतात. १९९९ साली 'इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिसिन' या स्वायत्त अमेरिकन संस्थेने वैद्यकीय उपचारातील चुकांनी मृत्युमुखी पडलेल्या तब्बल ९८००० रुग्णांची पहाणी प्रसिद्ध केली होती. काही काळापूर्वी रीडर्स डायजेस्टनेदेखील 'माझ्या मेडिकल प्रॅक्टिसमधील चुका' असा एक लेखसंग्रह एका अंकात प्रसिद्ध केला होता.

परदेशात ठीक आहे, पण आपल्या देशात जर अशा चुका आपण कबूल करत गेलो, तर काय होईल? आपण डॉक्टर मित्रांच्या बैठकीतसुध्दा आपल्या चुका मान्य करत नाही. कारण अगदी सुरुवातीला व्हेनमध्ये सुई घालताना डबल पंक्चर होऊन आयव्ही आउट जाण्यापासून ही सुरुवात होते. पुढे अनेक गोष्टी घडतात. कधी अॅक्ट ऑफ ओमिशन तर कधी कमिशन…….. ......पण चुका या होतच राहतात. क्रिकेटमध्ये जसा स्ट्राईक रेट मोजला जातो, तसा एकुणात होणाऱ्या चांगल्या आणि यशस्वी उपचारांमध्ये या चुका झाकल्या जातात.

मध्यंतरी एका नामवंत वृत्तपत्रात आपल्याच एका डॉक्टर लेखकांनी असे प्रतिपादन केले होते की डॉक्टरांनी आपली चूक रुग्णापाशी कबूल करावी, म्हणजे तो त्वरित म्हणेल, "डॉक्टर तुमच्या हातात माझा जीव सोपवलाय, चूक झाली तरी तुम्हीच मला जगवणार" पण हे खरेच असे होईल का?

मृत्यूपंथाला लागलेल्या रुग्णाला इस्पितळात भरती केल्यावर त्याच्या आजाराच्या गांभीर्याने मरण आले, तरी त्या डॉक्टरलाच जबाबदार धरले जाते. रस्त्यावरच्या अपघातात जबर जखमी झालेली व्यक्ती उपचारादरम्यान दगावली, तर अपघातात त्या माणसाला ठोकणाऱ्या वाहनचालकाला नव्हे तर त्या रुग्णालयातल्या डॉक्टरांना आणि त्यांच्या सेवेला दोष दिला जातो. बेशुद्ध आणि गंभीर अवस्थेतल्या रुग्णाचे प्राणोत्क्रमण झाले तर ती चूक डॉक्टरांच्या माथी मारली जाते.

गेल्या काही वर्षात अशाच न घडलेल्या चुकांसाठी डॉक्टरांचे दवाखाने फोडण्यात आले, रुग्णालयांची मनसोक्त तोडफोड करण्यात आली, असंख्य डॉक्टरांना यथेच्छ धोपटण्यात आले. मग जर संत बनून आपली चूक व्यक्त करणाऱ्या डॉक्टरचे काय होईल?

पदोपदी ठोकर खाणाऱ्या डॉक्टरांच्या विरोधात एकीकडून समाज आणि समाजकंटक, दुसरीकडून वर्तमानपत्रे आणि मिडीया, तिसरीकडून सर्व माननीय लोकसेवक, आमदार, खासदार यांची आगपाखड चालूच असते. या साऱ्याची फिर्याद मायबाप सरकारकडे करण्यातही काही हशील नसते; कारण सरकार दर पाच-सहा महिन्यांनी 'डॉक्टरांना फटके घालायला आता नवा कुठला कायदा आणावा?' या विवंचनेत गुंग असते. अशा परिस्थितीत उपचारांमध्ये चूक झाली, असे एखाद्या डॉक्टरने सांगितले, तर सांगणाऱ्या प्रामाणिक डॉक्टरचा फोटोच त्याच्या नर्सिग होममध्ये कागदी फुलांचा हार घालून टांगलेला दिसेल.

कित्येकदा आपल्याला जी गोष्ट चूक म्हणून वाटते, ती चूक असेलच असंही नाही. आयएमएच्या मेडिको-लीगल सेलशी संपर्क साधलात, तर ती कदाचित चूक नाही, हेदेखील लक्षात येईल. त्यामुळे अगदी 'रेस इस्पा लोकिटा' मधली घटना नसेल, तर घाईघाईने आपली चूक नसताना का कबूल करावी?

शेवटी काय? एकतर चूक करू नका, केल्यास जाहीर कबूल करू नका. सल्ला घ्या. आपल्या यशामुळे अग्निमांद्य होणारे असंख्य 'हितमित्र' आजूबाजूला असतात. वैद्यकीय सेवेतील रात्र नेहमीच वैऱ्याची असते. डॉक्टरराजा सावध रहा. उगीचच 'भाऊ माझं चुकलं' म्हणायची घाई करू नका.        

https://www.facebook.com/avinash.bhondwe, https://twitter.com/AvinashBhondwe@AvinashBhondwe, 

बोचऱ्या जखमा

शाळा कॉलेजात असताना माझ्यावर समाजाच्या सेवेचे चांगले संस्कार होते. अगदी एम.बी.बी.एस. होऊन इंटर्नशिप संपेपर्यंत ते कायम होते. पण प्रॅक्टिस सुरू करताना, एक विशेष अनुभव आला. त्याचं असं झालं, की दवाखान्याच्या सजावटीसाठी पडदे लावायचे होते. माझ्या नॉन-मेडिकल भावाने जाऊन ते आणले. पडदे लावल्यावर लक्षात आलं की एक पडदा कमी पडतोय. म्हणून मी स्वतः त्याच कापडाचा नमुना घेऊन त्याच दुकानात गेलो. तिथं सांगितलं, “दवाखान्यासाठी पडद्याचं कापड काल नेलं होतं. थोडं कमी पडतंय, अजून तेच कापड हवंय.” मला कापड मिळालं. संध्याकाळी घरी हिशेब करताना भावानं सांगितलं की त्याला ते पंचवीस रुपये मीटरने पडलं आणि मला  पस्तीस रुपये मीटरला मिळालं. भाऊ म्हणाला, “बावळट आहेस. तू दवाखान्यासाठी पाहिजे म्हणाला असशील. मग साहजिकच आहे. तो तुला कापणारच.”
हाच अनुभव मला स्कूटरच्या प्लगमधला कचरा ओळखीच्या मेकनिक काढून काढताना यायचा. इतरांकडून दोन किंवा पाच रुपये, माझ्याकडून दहा. मला लक्षात आलं, की आपण किती अपरिपक्व आहोत. समाजाची सेवा करायची, गरिबांना कमी पैशात उपचार करायचे, वेळेला अडल्या नडल्याला पैसे मागायचे नाहीत, या बाण्याने आपण वागतो आहोत. ते कितपत बरोबर आहे? समाजासाठी आपण कितीही कमी पैशात उपचार केले, तरी आपल्याला ते डॉक्टर म्हणूनच वागवणार. कमी पैशात नाहीतर मोफत सेवा मिळवणे हा त्यांचा हक्क आहे, त्या बदल्यात आपल्याला लुबाडण्याचा हक्कसुद्धा, एकावर एक फ्री असा त्यांना मिळतो. समाजातील वर्किंग क्लासचा आपल्याकडे पाहायचा हा दृष्टिकोन मला अंतर्बाह्य हलवून गेला.
काही वर्षांपासून मी एका प्रतिष्ठित सामाजिक संस्थेचा सदस्य आहे. समाजातील अतिउच्च उत्पन्न गटातील खूप नामवंत आणि हरहुन्नरी व्यक्ती त्या संस्थेत आहेत. अशाच एका सभेला मी गेलो. अनेक मेडिकल प्रॉजेक्टमध्ये डॉक्टरची गरज लागते म्हणून मला खास निमंत्रित करण्यात आले होते. तिथे एका लब्ध प्रतिष्ठित व्यक्तीशी माझी ओळख करून देण्यात आली. मी त्याच्याशी हस्तांदोलन केल्यावर त्याने विचारले, “तुम्ही डॉक्टर आहात ना? इथं येण्यापूर्वी हात धुतले होते ना? नाहीतर मला हात धुवायला लागतील.” त्याच्या या बोलण्यात कुठेही विनोदाचा लवलेश नव्हता. वाक्बाण थेट माझ्याकडे नजर रोखून विचारला होता. कुणी कौतुक केले तर आपण म्हणतो, अंगावर मूठभर मांस चढलं. मग या अशा कॉमेंटला काय म्हणायचं? इथं या बाबानं माझं मांसच नाही, तर सगळी हाडं देखील उतरवली होती.
आपण डॉक्टर म्हणून स्वतःला खूप काहीतरी समजत असतो, आपण एक प्रतिष्ठित वर्गात मोडतो, असाही भ्रम आपल्याला असतो. माझ्या या भ्रमाचा भोपळा असा कैकवेळा या ‘सो कॉल्ड’ उच्च वर्गीयांनी फोडून त्याचा चेंदामेंदा केलाय. आर्थिकदृष्ट्या उच्च असो वा कनिष्ठ असो समाज डॉक्टरांकडे काय नजरेने पाहतो? अशा अनुभवांनी आणि विचारांनी मनात भळभळणारी एक खोल वेदनाच उमटते.

आणखीन एक घटना, अगदी परवाचीच. तरुणाईने बजबजलेल्या आणि नामवंत कॉलेजेस असलेल्या एका पुण्यातल्या एका रस्त्याने मी स्कूटरवरून चाललो होतो. रस्त्यावर पलीकडच्या बाजूने, आपल्या सगळ्यांना गुरूतुल्य असे, पुण्यातले एक नामवंत सर्जन रस्ता ओलांडत होते. तेवढ्यात मोटरसायकलवरून दोन टारगट तरुण वेगाने आले. आपले ‘सर’ त्यांना धडकता धडकता वाचले. त्यांनी त्या मुलांकडे त्यांच्या तीक्ष्ण नजरेने पाहिले.

ती आत्मविश्वासपूर्ण नजर एकेकाळी मरणासन्न रुग्णांना धीर देऊन जीवनदान द्यायची आणि ऑपरेशन थिएटरमध्ये  भल्या भल्या डॉक्टरांना चळाचळा कापायला लावायची. पण त्या युवकांना त्याचं काहीच नव्हतं, ना त्यांच्या वयाबद्दल काही आदर होता. “ए म्हाताऱ्या, बघून चाल की XXव्या..” यानंतर पुन्हा त्या मुलांकडून काही शिव्यांची लाखोली. माता-भगिनींचा उद्धार करणारी भाषा वापरत ते तितक्याच वेगाने निघून गेले. सर दचकून इकडे तिकडे पाहत होते. कदाचित  आपल्या अपमानाला कोणी साक्षीदार तर नाही ना? याची खातरजमा करत होते.

मी स्कूटर लावून त्यांच्या जवळ गेलो. त्यांना विचारले, “सर लागले तर नाही ना?” त्यांनी माझ्याकडे पाहिले. त्या नजरेत अश्रू तरळल्याचे मला जाणवले.... क्षणभरच पण एक विषण्णता जाणवली. आयुष्यभराच्या तपश्चर्येचे हेच फळ का? असे भाव मला जाणवले, पण फक्त क्षणभरच... “थँक्यू” ते मला म्हणाले आणि ताठ मानेने रस्ता क्रॉस करून निघून गेले. त्यांच्या पाठमोऱ्या आकृतीकडे पाहताना मला जाणवले, डॉक्टरने आयुष्यात कितीही थोर काम करू द्या, रस्त्यावरच्या लोकांच्या दृष्टीने तो कुणीच नसतो. असला तर तो एक म्हातारडा असतो.
तो पडदेवाला, मेकॅनिक, संस्थेतला श्रीमंत माणूस, रस्त्यावरची टवाळ मुले....साऱ्यांच्या दृष्टीने आपण सामान्य असतो...अगदी अतिसामान्य...लुटण्यास योग्य आणि टोमणे मारायला, शिव्या आणि वेळप्रसंगी मारहाण करायला..एक सॉफ्ट टारगेट..